Maatwerkbedrijven werken in opdracht van anderen. Dat maakt hen een cruciale partner in de Vlaamse industrie, maar het maakt hen ook kwetsbaar als een klant afhaakt. Maar wat als ze zelf het initiatief nemen en een eigen product ontwikkelen en vermarkten? Met die insteek koppelde Groep Maatwerk afgelopen voorjaar drie maatwerkbedrijven uit Vlaams-Brabant aan drie ontwerpbureaus in het project ‘Circulair design op maat(werk)’. We vroegen directeur Alain De Groote en atelierverantwoordelijke Hilde Colphijn van maatwerkbedrijf Rodea en adviseur Wouter Ulburghs van Groep Maatwerk naar hun ervaringen.
Maatwerkbedrijven en designbureaus vinden elkaar
Rodea telt een honderdtal medewerkers, verdeeld over vier afdelingen: handling, enclave, tuinonderhoud en confectie. Op de confectieafdeling maken 28 medewerkers onder meer beschermingshoezen voor ziekenhuisbedden, babytextiel en obesitaspakken. Kleding maakt Rodea vandaag nog niet. Net als andere maatwerkbedrijven is Rodea sterk afhankelijk van de vraag van klanten.
Kwetsbaarheid
Dus dacht Groep Maatwerk: hoe kunnen we maatwerkbedrijven helpen om zelf initiatief te nemen?
Wouter Ulburghs: “Dat klopt. Maatwerkbedrijven zijn sterke toeleveranciers van de Vlaamse maakindustrie. Ze werken in uiteenlopende sectoren, zijn lokaal verankerd, bieden werk aan mensen die kwetsbaar zijn op de arbeidsmarkt en vervullen dus een grote maatschappelijke rol. Maar ze zijn afhankelijk van de vraag naar werk, en dus van economische schommelingen. Dat maakt hen kwetsbaar. Sommige maatwerkbedrijven vroegen ons hoe ze zich daartegen kunnen wapenen. Het ontwikkelen van een dienstenaanbod is een piste die heel wat maatwerkbedrijven bewandelen, maar ook een eigen product ontwikkelen is een mogelijke strategie.”
“De provincie Vlaams-Brabant voorziet subsidies voor projecten die de werkgelegenheid en circulariteit in de maatwerksector versterken. Ons project ‘Circulair design op maat(werk)’ werd geselecteerd. We brachten drie maatwerkbedrijven en drie designbureaus samen om een haalbaar concept uit te werken: Rodea, BWB en Blankedale met respectievelijk Equals Three, Dott Achilles en Made. Projectpartner Flanders DC selecteerde de ontwerpbureaus die openstonden voor zo’n samenwerking.”
Waren de designbureaus meteen enthousiast?
Wouter: “Zeker! Vaak kennen ze de sector al enigszins, want maatwerkbedrijven maken deel uit van veel productieprocessen. Het loont om deze bedrijven beter te leren kennen, niet alle productie hoeft naar Turkije, Tsjechië of Hongarije. Ook voor designbureaus is maatschappelijk engagement belangrijk. Dat straalt positief op hen af. En maatwerk is gewoon een heel fijne sector om mee samen te werken. Het enthousiasme was er dus absoluut.”
Scherpe marges
Rodea werd gekoppeld aan designbureau Equals Three. Waarom hebben jullie deelgenomen?
Alain De Groote: “Rodea heeft verschillende afdelingen, maar slechts één produceert ook echt zelf. Altijd in onderaanneming, waardoor we sterk afhankelijk zijn van klanten. Dat zorgt voor schommelingen in het productieproces.”
Hilde Colphijn: “We verloren in het verleden al twee grote klanten. Dat is pijnlijk: telkens moeten we snel schakelen en nieuwe klanten zoeken. Zo groeide het idee om een eigen product te ontwikkelen, dat we zelf in de hand hebben en waar we altijd op kunnen terugvallen.”
Alain: “Confectie is een competitieve markt met scherpe marges. Maar als we zonder tussenstappen kunnen werken, in een niche, creëren we meer toegevoegde waarde en dus een hogere marge.”
Hadden de ondernemingen zelf al productideeën? Of kregen de designers carte blanche?
Wouter: “Omdat het budget beperkt was, bleef de begeleiding door de designbureaus beperkt tot de conceptfase met een praktische en visuele omschrijving van de uiteindelijke voorstellen. Daar ging veel voorbereiding aan vooraf. Het begon met een uitgebreide kennismaking met het maatwerkbedrijf. Zelfs een psycholoog schoof mee aan tafel. Het product moet immers passen bij de onderneming: bij de aanwezige kennis, de medewerkers, de bedrijfscultuur. Die focus op de klant gaat veel verder dan louter productdesign. Servicedesign, dus.”
Hilde: “Equals Three voelde ons goed aan. Ze namen de tijd om Rodea te leren kennen. Twee of drie keer zijn ze langsgekomen, voor ze haalbare ideeën voorstelden.”
Menslievende valbescherming
Wat is het uiteindelijke resultaat?
Wouter: “Equals Three presenteerde een hele reeks originele ideeën, vooral toepasbaar in de zorgsector. Zoals een tactiele fidgetcatalogus voor mensen met autisme, een snoezeltent, een geluidsdempend concentratiescherm, een jas met afritsbare slaapzak voor daklozen … Uiteindelijk koos Rodea een systeem dat voorkomt dat patiënten in ziekenhuizen of ouderen in woonzorgcentra uit bed vallen. Geen harde bedranden, maar een zachter systeem met hoge wigvormige randen.”
Hilde: “Dat concept produceren bleek minder eenvoudig. We hebben het concept aangepast: de opklapbare bedranden bleven, maar kregen een zachte hoes. Daar bovenop komt een verzwarend deken dat met een rits aan de bedomranding wordt bevestigd. Dat geeft rust en comfort. We maakten een eerste model en nodigden zorgprofessionals uit de buurt uit om het te testen. Hun feedback – sterkere ritsen, zwaarder deken – verwerken we nu. We wachten op nieuwe stalen stof voor de volgende versie.”
Moesten de designers ook rekening houden met circulariteit?
Wouter: “Absoluut. Circulariteit is sowieso een belangrijk aandachtspunt in maatwerkbedrijven. Bij de verdere ontwikkeling kijken we naar herstelbaarheid, levensduur, lokale productie en logistiek. De valbescherming kan bijvoorbeeld als leaseproduct aangeboden worden aan zorginstellingen. Het eigendom blijft dan bij Rodea of bij een nieuwe organisatie die nog moet worden opgericht.”
Leerproces
Een eigen product vergt ook marketing. Wordt dat een uitdaging?
Wouter: “Maatwerkbedrijven zijn sterk in ontwikkelen en produceren, maar een product op de markt brengen is iets anders. Rodea heeft wél het voordeel al actief te zijn in de zorgsector. Hun huidige klanten kunnen ook hun toekomstige klanten worden. Die contacten moeten ze warm houden.”
“Het project was sowieso een leerproces: maatwerkbedrijven kregen de kans om tijd te maken voor innovatie, samen met designexperts rond de tafel te zitten en aan onderzoek en ontwikkeling te doen. Dat soort ondernemerschap ontbreekt vaak, omdat het niet hun corebusiness is.”
Zien jullie ook kansen voor andere sectoren in de social profit?
Wouter: “Allicht wel, maar dat is niet aan Groep Maatwerk om in te vullen. Wel is het voor alle spelers in de social profit belangrijk om tijd te nemen voor innovatie en marktkansen, bijvoorbeeld met designbureaus. Zorgbedrijven hebben waarschijnlijk minder interesse in een eigen product, maar de servicedesignaanpak kan ook voor hen een insteek zijn om de klantbeleving sterk te verbeteren.”
Lessen delen
Het project ‘Circulair design op maat(werk)’ is intussen afgerond. De drie ontwerpbureaus presenteerden hun resultaten op de Duurzaamheidsdag van Groep Maatwerk. Het project kreeg steun van de provincie Vlaams-Brabant. Groep Maatwerk kijkt naar andere provincies of overheden voor een mogelijk vervolg en kijkt momenteel wil de leerlessen en ervaringen uit het project delen met de andere maatwerkbedrijven.
Naast Rodea gingen ook maatwerkbedrijven BWB uit Londerzeel en Blankedale uit Tienen in zee met een designbureau. BWB gaf met het bureau Dott Achilles vorm aan een nieuw circulair businessmodel ‘Maatwerk as a service’. Blankedale zocht samen met Made naar nieuwe mogelijkheden voor de houtafdeling en de boekbinderij.
Circo Tracks
Wil je als sociale onderneming ook aan de slag met een designteam om jouw processen circulair te maken? Weet dan dat Flanders District of Creativity met de CIRCO Tracks sociale ondernemingen - ook buiten de maatwerksector - in contact kan brengen met relevante designers om circulaire oplossingen te ontwikkelen. Voor meer informatie hierover, contacteer Tine Holvoet van Verso.