Van de werkvloer tot de bestuurskamer: zo maakt Maria Middelares duurzaamheid vanzelfsprekend

Een plaats bij de 250 groenste ziekenhuizen ter wereld: Maria Middelares kreeg dit jaar een mooie internationale erkenning voor zijn duurzaamheidsinspanningen. Daarachter schuilt een verhaal van geëngageerde medewerkers, doordachte keuzes en een organisatie die duurzaamheid steeds sterker in haar werking verankert. Hoe groeien kleine initiatieven op de werkvloer uit tot een ziekenhuisbreed duurzaamheidsbeleid? En wat kunnen andere zorgorganisaties daarvan leren?

  • Verkenner
  • Blog
  • Energie
  • Mobiliteit
  • Materialen
Impact: 4/5
Investering: 4/5

We gingen in gesprek met Isabel Verniers (Chief Facility Management Officer), Eveline Van Poucke (stafmedewerker technisch departement en trekker van het Greenteam) en Catherine Zenner (diensthoofd communicatie en beleidsadviseur).

Een internationale erkenning voor een groeiende cultuur

"Duurzaamheid is bij ons al enkele jaren een strategische pijler", vertelt Catherine Zenner. "Toen Statista en Newsweek een oproep voor hun nieuwe World's Greenest Hospitals 2026-ranking lanceerden, beslisten we dan ook een dossier in te dienen. Dat we zo hoog scoren, is een mooie erkenning voor alle inspanningen van heel wat collega's in de organisatie. Duurzaamheid maakt steeds meer deel uit van onze cultuur."

Maar hoe bouw je zo'n cultuur op, in een organisatie met duizenden medewerkers en honderden artsen?

Medicatiekar sorteren rest en pmd liggend

Het begon bij enkele bevlogen verpleegkundigen

"Ons duurzaamheidsbeleid is echt bottom-up gegroeid", zegt Isabel Verniers. "Midden in de covidperiode zagen medewerkers de omschakeling van herbruikbaar materiaal naar steeds meer wegwerpmateriaal. Vanuit hun intrinsieke motivatie wilden ze daar iets aan doen."

Zo ontstond het Greenteam. "Vooral verpleegkundigen namen het initiatief," legt Eveline Van Poucke uit. "Ze zagen de grote hoeveelheden afval en zochten manieren om beter te sorteren en minder weg te gooien. De eerste acties waren eenvoudig: duidelijkere sorteerregels en gerichte inzamelbakken voor afval. Met een beperkt budget en de steun van de technisch directeur konden die verbeteringen breed worden uitgerold."

Geleidelijk groeide het initiatief. Naast afval en circulariteit kwamen ook duurzame mobiliteit en infrastructuur, zoals zonnepanelen en laadpalen, op de agenda van het Greenteam. Ook de samenstelling en werkwijze veranderden.

"Vandaag komen steeds meer initiatieven rechtstreeks vanuit afdelingen", vertelt Eveline. "Medewerkers hebben een concreet idee of willen iets veranderen op hun dienst. Dan bekijken we samen wat mogelijk is en of het ziekenhuisbreed kan worden uitgerold."

De stuurgroep E maakt het verschil

Het Greenteam bleek een uitstekende motor voor verandering, maar voor structurele impact was meer nodig. Daarom richtte het ziekenhuis de stuurgroep E op, waarbij de E staat voor Environment. Die brengt duurzaamheid naar het beleidsniveau. De stuurgroep komt elk kwartaal samen en bepaalt de strategische richting, mee op basis van initiatieven uit het Greenteam en andere departementen of overlegstructuren, zoals het Comité Medisch Materiaal. Nieuwe voorstellen worden afgewogen, prioriteiten bepaald en waar nodig bugetten vrijgemaakt.

Duurzaamheid wordt breder bekeken dan alleen de ecologische impact. De sociale aspecten worden onder meer via hr opgevolgd, terwijl de raad van bestuur de governance bewaakt. De CEO verbindt de verschillende beleidsorganen en houdt het overzicht.

"Toen we alleen het Greenteam hadden, konden we minder impact creëren", zegt Eveline. "De combinatie van een betrokken werkvloer, een beleidsorgaan dat duurzaamheid ondersteunt en communicatie maakt echt het verschil."

Die verbinding is essentieel. Daarom streeft het ziekenhuis ernaar om in zowel de stuurgroep als het Greenteam alle departementen te vertegenwoordigen, inclusief de medische diensten. "Dat is belangrijk om het draagvlak binnen de organisatie te behouden en verder te versterken," bevestigt Isabel.

Hanger drinkflessen spoed liggend

Communicatie werkt aanstekelijk

Een duurzaamheidsbeleid staat of valt met de betrokkenheid van medewerkers. Maria Middelares zet daarom sterk in op zichtbaarheid en toegankelijke communicatie. 

"Onze medewerkers weten intussen wie er in het Greenteam zit", zegt Eveline. "Het Greenteam organiseert regelmatig acties, zoals de promotie van herbruikbare drinkflessen en duurzame mobiliteit. Ook op de Dag van de Medewerker zijn we aanwezig, zodat collega's ons rechtstreeks kunnen aanspreken."

"Een belangrijke pijler is dat mensen die willen meedenken dat makkelijk kunnen", benadrukt Catherine. "Naast een rechtstreeks e-mailadres is er een intern sociaal platform waar medewerkers ideeën kunnen uitwisselen. Acties zoals een mobiliteitsbingo maken het thema laagdrempelig en maken mensen enthousiast om mee te doen. Ook nieuwe medewerkers maken tijdens hun onthaaldag meteen kennis met de duurzaamheidsambities."

"Het werkt aanstekelijk", zegt Isabel. "Als een afdeling met een duurzaam initiatief in de kijker komt, beginnen anderen diensten na te denken over wat zij zelf kunnen doen. Die communicatie is belangrijk om duurzaamheid levendig te houden."

Ook patiënten en bezoekers geven soms suggesties of wijzen op verbeterpunten, die het Greenteam dan verder onderzoekt. Bovendien blijkt duurzaamheid bij sollicitatiegesprekken regelmatig een argument om voor de organisatie te kiezen.

Meten om richting te kiezen

Een belangrijke stap was het in kaart brengen van de ecologische voetafdruk. Samen met Net Zero Healthcare Impact onderzocht de organisatie de milieu-impact van haar volledige werking: van gebouwen en energie, tot activiteiten, geneesmiddelen en verbruiksmaterialen. Op basis daarvan stelden stuurgroep E en het Greenteam een roadmap op voor 2030.

De resultaten brachten een verrassend inzicht. "We focusten oorspronkelijk sterk op afval en sorteren", vertelt Isabel. "Maar uit de analyse bleek dat het grootste deel van onze uitstoot voortkomt uit de aankoop en het verbruik van medicatie en medische hulpmiddelen."

Die vaststelling veranderde de prioriteiten. Afvalvermindering blijft belangrijk, maar ook het centrale aankoopbeleid en het voorschrijfgedrag van artsen verdienen aandacht. "Als we daarover in gesprek gaan, merken we veel bereidheid om mee te denken. Je moet mensen wel bewustmaken van die impact."

Voor Eveline ligt het geheim van hun succes in de structuur: het Greenteam op de werkvloer, een stuurgroep op beleidsniveau en veel communicatie. "Die drie elementen samen zorgen ervoor dat je alles gedragen krijgt."

Het is een verhaal van visie en groei. Zo beschikt het ziekenhuis over een eigen waterzuiveringsinstallatie en maakte het bij de nieuwbouw in 2015 heel wat duurzame keuzes. Daarnaast lopen verschillende concrete projecten. Zo wordt voedselverspilling gemeten met een AI-camera. Ook worden in het operatiekwartier aspiratietoestellen ingezet die niet alleen veel minder risicohoudend medisch afval opleveren, maar ook de veiligheid en tevredenheid van patiënten en medewerkers verhogen. 

Wat die projecten verbindt, is hun datagedreven karakter, aldus Catherine: "We proberen niet alleen de milieu-impact te meten, maar ook de financiële gevolgen en andere voordelen op langere termijn. Zo kunnen we weloverwogen beslissingen nemen. We betrekken stakeholders vanuit alle perspectieven. Zo bouw je draagvlak."

Niet elk duurzaam idee is eenvoudig uitvoerbaar

Ook gemotiveerde teams botsen op grenzen. Vooral logistiek vormt een grote uitdaging, bijvoorbeeld bij afvalstromen. Isabel licht toe: "Je kunt bijna elk materiaal apart inzamelen, maar dan staat je operatiezaal of afdeling uiteindelijk vol afvalbakken." 

Leveranciers komen vaak met interessante recyclagevoorstellen, maar elk initiatief vraagt ruimte, inzameling en verwerking. "Wij vragen om binnen de sector grotere initiatieven op te bouwen, waarbij leveranciers de handen in elkaar slaan en de logistieke lasten niet volledig bij de ziekenhuizen leggen", zegt Isabel.

Ook regelgeving kan circulaire projecten bemoeilijken. Apart ingezameld materiaal geldt als afval en mag niet zomaar de landsgrenzen over. Een partnerschap met een buitenlands bedrijf duurde daarom twee jaar voor het op punt stond.

Daarnaast vraagt ook communicatie aandacht. Sommige oplossingen lijken op de werkvloer contra-intuïtief. Wetenschappelijk onderbouwde data, zoals een levenscyclusanalyse, kunnen dan helpen. 

Soms blijft het zoeken, vertelt Catherine. Kartonnen wegwerpbekers vervangen door herbruikbare bekers die ook tegemoetkomen aan de recente inzichten rond microplastics, lijkt vanzelfsprekend. Herbruikbaar servies inzetten vraagt echter opnieuw heel wat logistiek en ruimte. Zo'n beslissing komt er dus niet van vandaag op morgen. Het is niet altijd eenvoudig om uit te leggen waarom een oplossing langer op zich laat wachten.


Wat geven de drie gesprekspartners andere zorgorganisaties mee?

Durven beginnen, samenwerken en bijsturen

  • Breng je ecologische voetafdruk in kaart, adviseert Isabel. "Dan weet je waar je de grootste impact kunt realiseren."
  • Ga gluren bij de buren. Maria Middelares ontvangt binnenkort bezoek uit Nederland en leert zelf ook van anderen.
  • Pluk het laaghangend fruit. Duurzaam is niet altijd duurder: soms volstaat het een proces te herbekijken of een stap te schrappen.
  • Zorg voor een link met het beleid en de communicatie. Eveline: "Als je die meehebt, kom je een pak verder."
  • Durf te doen, zegt Catherine. "En durf ook terug te komen op beslissingen", voegt Isabel toe. "Als iets in de praktijk niet werkt, moet je kunnen bijsturen."

Stap voor stap naar 2030

De roadmap 2030 mikt op 30% minder footprint tegenover de nulmeting van 2024. De doelstelling is opgedeeld per thema, telkens met mensen die zich achter de ambities scharen. Elk jaar wordt bekeken welke stappen realistisch zijn.

En als ze mogen dromen? Eveline ziet graag één grote samenwerking tussen zorgorganisaties en leveranciers om circulaire projecten op grotere schaal mogelijk te maken.

Catherine hoopt op een omslag in het denken. "Impact maken we samen. Als iedereen consequent dingen anders doet, kunnen we het verschil maken."

Isabel wijst op een bedreiging: door de komende besparingsrondes dreigen veel subsidies rond duurzaamheid weg te vallen. Daarom moeten we het thema op de agenda blijven zetten, besluit Catherine: "Als we positieve verhalen mee verspreiden, geeft dat energie en motivatie."